"Zupełnie poza utartym szlakiem?": W poszukiwaniu profilu duchowości benedyktyńskiej w XXI wieku
Przemówienie uroczyste »Całkowicie szalone?« wygłoszone przez opata-primasa dr. Notkera Wolfa OSB z okazji otwarcia Centrum Duchowego Kafarnaum należącego do opactwa Admont
My, benedyktyni, nie jesteśmy nowocześni w sensie mody. Nie jesteśmy charyzmatykami, ale jesteśmy niesamowicie normalni. Nie chcemy żyć niczym innym niż Dobrą Nowiną o Jezusie, jak to ujął Benedykt z Nursji w swojej Regule życia we wspólnocie. Ktoś zapytał mnie, czy nie przeraża nas życie według tak staroświeckiej reguły? Jeśli chcemy być nowocześni, szukamy sposobu na życie w dalekowschodnich naukach mądrości, ale one są znacznie starsze. Nasze ubrania wyglądają staroświecko, nasz styl życia jest staroświecki.
Ale najgorsze jest to, że my, mnisi, tracimy życie. Tęsknimy za życiem, strasznie i nudno: posłuszeństwo zamiast wolności, przywiązanie do miejsca zamiast weekendowych wycieczek. Wyrzeczenie się rodziny, wyrzeczenie się przeżywania naszej seksualności.
Tak, nie mamy wielu rzeczy. Nie stać nas na wiele tak zwanych wolności. Ale nasi współobywatele też nie. Nie udawajmy, że żyjemy w społeczeństwie, w którym wolność jest najwyższą wartością. Ileż jest zastraszania, ileż tchórzostwa, ileż oszukiwania! Wiele osób nie zabiera głosu lub nie mówi o tym, co się dzieje, ponieważ boją się utraty pracy lub zrujnowania swojej kariery. To nie muszą być tylko ograniczenia zawodowe. Troska o żonę i dzieci również powstrzymuje mężczyznę przed robieniem rzeczy, które chciałby robić.
Wspólnota zamiast indywidualizmu
Wolność nie może oznaczać spełniania indywidualnych pragnień. Indywidualizm często odbywa się kosztem innych. Istoty ludzkie nie są stworzone do samotności, ale do wspólnoty. Wszyscy jej szukamy. Tylko w niej możemy się rozwijać. Oznacza to otrzymywanie i dawanie. Wspólnota monastyczna jest całkowicie niemodną próbą przełamania indywidualizmu i odnalezienia drogi powrotnej do wspólnoty. Nie wszystkim wspólnotom monastycznym się to udaje. Jest to jednak część misji benedyktyńskiego klasztoru. To właśnie sprawia, że wspólnoty benedyktyńskie są atrakcyjne dla młodych ludzi. Dzielenie się własną wspólnotą z innymi, pozwalanie im na uczestniczenie w tym cudzie prawdziwego ludzkiego życia. Tylko ten, kto we wspólnocie przezwyciężył swój egoizm, zostaje uzdrowiony, odkupiony - także od samego siebie. Celem duchowości benedyktyńskiej zawsze była prawdziwa humanizacja człowieka. Dzieje się to pod przewodnictwem Ewangelii, pod regułą i opatem, we wspólnocie.
Właściwa miara
Czy do spełnionego życia potrzebujemy wyjątkowych atrakcji? Niektórzy uważają, że nasze życie powinno być czymś naprawdę wyjątkowym. Na wyjątkowe wakacje są animatorzy. Cóż, atrakcje ożywiają życie, ale nie są samym życiem. Dla Benedikta to właśnie w trzeźwej normalności, w odpowiedniej miarze, tkwi to, co wyjątkowe.
My, ludzie, jesteśmy bezgraniczni i nieograniczeni, pragniemy wszystkiego w nieskończonej ilości, a przede wszystkim pieniędzy. Wydaje się, że młodzież pociąga perspektywa wpisania się do Księgi Rekordów Guinnessa, a ryzyko związane ze sportami ekstremalnymi dostarcza im dreszczyku emocji. Jeśli nie są to te skrajności, to są to ideologie i masowe histerie, których najwyraźniej potrzebujemy w regularnych odstępach czasu, aby czuć się dobrze: Nagle masło zostaje zastąpione bezsmakową margaryną z powodu jej rzekomego wpływu na poziom cholesterolu; bo zawał serca czai się tuż za progiem. Ziarna i łuski przebijają się przez żołądek i jelita, bo wszystko inne zawiera zbyt dużo węglowodanów i grozi otyłością. Nie wspominając już o planach dietetycznych z naszych magazynów dla kobiet, a mężczyźni podążają za nimi tuż za nimi. A może by tak FdH i zbilansowane odżywianie?
Koniec świata nie potrwa już długo. Globalne ocieplenie powoduje wzrost poziomu wody, wymieranie lasów, BSE, tsunami i cyklony. Nie chcę niczego bagatelizować. Jednak wiele z tych zjawisk wygląda na masową histerię, a my, ludzie, wydajemy się być od niej uzależnieni. Niech nikt nie waży się poruszać tematu energii słonecznej, bo jak dotąd jest ona nadal hojnie dotowana, ani kwestii globalnego ocieplenia!
W oczach współczesnych – coś zupełnie szalonego
My, benedyktyni, dostrzegamy również zagrożenia związane z zanieczyszczeniem środowiska, pogorszeniem się warunków klimatycznych i marnotrawstwem energii, ale nie dajemy się tym zastraszyć. Znamy życie, wiemy o niedoskonałości naszej wiedzy na temat wszystkich powiązań w naturze i nie oczekujemy od życia więcej, niż może ono zaoferować. Nie ma życia wiecznego na tej ziemi. Nasza ojczyzna znajduje się w niebie – tak głosi liturgia pogrzebowa. My, benedyktyni, w oczach naszych współczesnych jesteśmy kompletnymi dziwakami, ponieważ dla nas śmierć stanowi część naszego życia. A w obliczu śmierci system wartości naszych współczesnych, ukierunkowany wyłącznie na sprawy doczesne, ulega zachwianiu.
Jak już wspomniałem, my, benedyktyni, nie żyjemy nieodpowiedzialnie. Nasze klasztory również myślą o środowisku i potomności, próbują swoich sił w odzyskiwaniu ciepła i generują energię za pomocą wiórów drzewnych i biogazowni. Te ostatnie zainstalowaliśmy również w afrykańskich klasztorach. Od dwóch lat w warsztatach opactwa Peramiho produkowane są tanie panele słoneczne. W S. Anselmo, jak niektórzy z was wiedzą, jesteśmy w trakcie wymiany 416 okien. Chciałbym również skorzystać z okazji i podziękować opactwu Admont za hojną i znaczącą pomoc. Już samo to zmniejszy nasze zużycie energii, a przede wszystkim zapewni nam cieplejsze pomieszczenia. Nowy system ogrzewania jeszcze bardziej się do tego przyczyni. Oszczędne korzystanie z zasobów i zachowanie ich dla przyszłych pokoleń również staje się coraz ważniejsze dla nas, mnichów.
Miłosierdzie i przebaczenie
A jeśli teraz spojrzymy na samych siebie, jako na ludzi z naszymi ograniczeniami i słabościami. Błędy, porażki, a także skandale stały się ostatnio szczególnie widoczne. Nie mamy powodu, by stawiać się ponad innymi. Nie jesteśmy lepszymi chrześcijanami, ale jesteśmy chrześcijanami, chrześcijanami wśród innych. Potrzebujemy miłosierdzia Bożego i innych ludzi. Sami musimy stać się znakiem miłosierdzia i przebaczenia. Wspólnota benedyktyńska nie jest doskonała w sensie perfekcji, ale jest prawdziwą wspólnotą chrześcijańską, czyli opartą na pojednaniu.
Przebaczenie w żadnym wypadku nie bagatelizuje grzechu, lecz wskazuje na niego jako na wykroczenie, oddaje go w ręce Boga i ponownie poszukuje drogi do współżycia międzyludzkiego. To nie bezlitosność, ale pojednanie uwalnia nas na przyszłość. Zalecenie Benedykta, by nienawidzić grzechu, a kochać grzeszników – czyż nie jest to szaleństwo w czasach poprawności moralnej, która zna raczej zemstę niż przebaczenie? Wystarczy tylko przyjrzeć się spojrzeniom przechodniów, tym karzącym spojrzeniom, gdy pali się na ulicy – uwaga: nie w restauracji – albo jak nerwowo ludzie reagują, gdy zwraca się uwagę na to, jak wysokie są dotacje do energii słonecznej. Fakt, że konferencja klimatyczna w Kopenhadze opierała się na fałszywych danych, został wspomniany tylko mimochodem, a odtąd przemilczany.
Pole do ćwiczenia miłości braterskiej
Wspólnota klasztorna jest czymś w rodzaju poligonu ćwiczeń miłości braterskiej. Dlatego Benedykt, zgodnie z tradycją pierwotnego Kościoła jerozolimskiego, Pachomiusza i Bazylego Wielkiego, przedkłada życie we wspólnocie nad pustelnictwo. Tutaj uczymy się „znosić wzajemnie słabości cielesne i charakterologiczne w wielkiej miłości“. Zakonnicy nie tylko są posłuszni przełożonemu, ale także okazują sobie nawzajem szacunek i posłuszeństwo, a także troskę o siebie nawzajem.
Kiedy pewnego razu wszedłem do sali zen w Japonii i zobaczyłem mnichów medytujących twarzą do ściany, zadałem sobie pytanie, czy ma dla nich jakieś znaczenie, jak czuje się – zarówno fizycznie, jak i duchowo – mnich siedzący obok nich. Również w naszych klasztorach od czasu do czasu słychać narzekania na brak wzajemnego zainteresowania. „Nikt nie interesuje się mną i moją pracą“. Nasuwa się oczywiście pytanie, czy jest to rzeczywisty problem, czy też dany współbrat po prostu pragnie pochwał. W każdym razie wewnętrzna wymiana w wspólnocie pozostanie stałym wyzwaniem.
Czas na życie
My, mnisi, pozwalamy sobie zresztą na pewien luksus – i powinniśmy to robić jeszcze częściej: poświęcamy czas – czas dla siebie nawzajem, czas na rozmowę z innymi braćmi lub gośćmi, czas na modlitwę, czas na długą liturgię, czas na świętowanie i zabawę, czas na radość życia, tak, czas na samo życie. Poświęcanie czasu, nie spieszenie się, obdarowywanie się nawzajem czasem to przeciwieństwo współczesnego zgiełku, pod którego ciężarem jęczy wielu ludzi. Praca jest wprawdzie ważna, ale czy sama w sobie może stanowić sens naszego życia? Procesy produkcyjne są usprawniane, likwidowane są miejsca pracy, a poszczególni pracownicy muszą osiągać jeszcze więcej w tym samym czasie pracy.
Problem ten dotknął również nasze klasztory, a jednak nie jesteśmy schronieniem dla leniwych i lubiących wygodę ludzi. Pomaga nam ustalony porządek dnia i obowiązek jego przestrzegania. W centrum uwagi znajduje się człowiek – człowiek zakorzeniony w Bogu. Co prawda zdarza nam się w związku z tym popadać w pewne konflikty, gdy praca nas przytłacza, ale Bóg musi zajmować pierwsze miejsce. Poprzez wspólną modlitwę i śpiew uwalniamy się od zewnętrznych ograniczeń.
Kiedy pewnego wieczoru miałem tak wiele na głowie i nie wiedziałem, co robić w obliczu pracy, która wciąż piętrzyła się na moim biurku, i zastanawiałem się, czy nie powinienem jednak zwolnić się z nieszporów, przypomniałem sobie słowa Reguły św. Benedykta „Nic nie powinno mieć pierwszeństwa przed nabożeństwem“ – wstałem i poszedłem na nieszpory. Kiedy stałem w chórze i śpiewałem psalmy wraz z braćmi, nagle poczułem się uwolniony od wszelkiej presji. Mogłem znów być człowiekiem, zjednoczonym z Bogiem. Tego wieczoru praca szła mi łatwiej, odzyskałem dystans i odnalazłem siebie. To właśnie to uwalnia nas, mnichów, od stresu i wypalenia zawodowego.
Lectio Divina i wewnętrzna wolność
Osobiście poświęcamy również czas na Lectio Divina, modlitewną lekturę świętych tekstów. Tutaj również nie jesteśmy pod żadną intelektualną presją. Podobnie jak starzy mnisi na egipskiej pustyni, przeżuwamy teksty, pozwalamy im przejść przez nasze usta, aż całkowicie staną się ciałem i krwią, a Ewangelia kształtuje nasze życie.
Pozwalamy sobie również na luksus i wolność, by nie robić wielu rzeczy, które inni uważają za konieczne, w przeciwnym razie nie byliby najlepsi. Nie potrzebuję żadnych specjalnych ubrań, nie stoję przed szafą i nie wiem, w co się ubrać; lubię jeść, ale tylko tyle, ile jest dla mnie dobre. Nie potrzebuję niczego specjalnego. Od tego są święta. Struktura i umiar też się liczą. My, mnisi, mamy jedną zaletę: jesteśmy odpowiedzialni za to, by dawać z siebie wszystko, ale jesteśmy wolni od konkurencji i nie musimy przepychać się łokciami. Oczywiście społeczność jako całość musi zobaczyć, jak może przetrwać ekonomicznie w swoim środowisku.
Wolność od samego siebie
Być może naszym największym wyzwaniem, naszym największym szaleństwem jest wolność od wielu rzeczy, które inni uważają za niezbędne, a także wolność od samego siebie, aby żyć z innymi i dla innych. A przy tym jeszcze wierzyć w Boga, w Boga, który stał się widzialny i namacalny w Jezusie z Nazaretu, który poprzez swojego Ducha mieszka nawet pośród nas. Życie jest najtrudniejsze – tak zwykliśmy żartobliwie mawiać jako studenci – i to prawda. Ale czy jest coś piękniejszego niż życie? Życie z innymi, życie z Bogiem, który nas kocha i mieszka pośród nas.
Życie mnichów jest odpowiedzią na Boże wezwanie. Nie jest to wcale ponura sprawa. Odbieramy to wezwanie jako znak szczególnej troski i miłości – a nasza odpowiedź? Polega ona na oddaniu naszego życia. W ten sposób odpowiadamy na Bożą troskę naszą miłością do Niego. Właściwie to szaleństwo; ale kto kocha, ten jest szalony, a kto nie jest choć trochę szalony, ten nie potrafi kochać.
Dzielenie się i gościnność
Jednak my, mnisi, nie tworzymy przytulnej idylli ani domu dla siebie. Jak wszyscy chrześcijanie i wspólnoty chrześcijańskie, jesteśmy wezwani do dzielenia się z innymi tym, co mamy. Nasz były przeor w Togo powiedział mi, że to jest właśnie afrykański element, który my, benedyktyni, musimy wziąć pod uwagę. Odpowiedziałem, że jest to fundamentalny wymiar chrześcijański, który my, Europejczycy, również powinniśmy wziąć pod uwagę. Kiedy myślimy o dzieleniu się, zwykle myślimy o rzeczach materialnych, o posiadaniu. Święty Benedykt z pewnością miał to na myśli, gdy mówił o magazynie odzieży, w którym powinny być przechowywane zużyte ubrania dla ubogich, jeśli portier otrzyma niezbędne instrukcje. W tym sensie nasze bogatsze klasztory pomagają wspierać te w biedniejszych krajach. Antoniego na Awentynie wydają do 40 posiłków w porze obiadowej.
Jednak Benedykt życzy sobie więcej w swoim rozdziale o gościnności. Wszystko jest zadbane. Goście mają własne zakwaterowanie i własny stół, aby nie zakłócali normalnego funkcjonowania klasztoru.
Opat powinien nawet jeść z gośćmi i powstrzymywać się od specjalnych zasad postu. Benedykt jest bardzo przychylny gościom, a jednak nie zajmuje się tylko jedzeniem i zakwaterowaniem, ale najpierw prowadzi gości do modlitwy. Pozwala gościom uczestniczyć w duchowym bogactwie wspólnoty.
Centrum duchowe na XXI wiek
Dzisiaj poświęcamy centrum duchowe przy klasztorze. Oferuje ono coś innego niż zwykłe wakacje na wsi. Służy odpoczynkowi od „ja“, od codziennego zgiełku, ponownemu ukierunkowaniu naszego życia oraz skupieniu się na jego prawdziwym celu. Takie centrum duchowe nie jest też po prostu „domem rekolekcyjnym“. Dzięki powiązaniu ze wspólnotą klasztorną, uczestnictwu w modlitwie mnichów oraz rozmowom z nimi, goście doświadczają rzeczywistości życia zakonnego i „normalności” wiary.
Życie chrześcijańskie toczy się w perspektywie Stwórcy i stworzenia, pod przewodnictwem Ewangelii. To pozwala nam, chrześcijanom, zachować beztroskę, podobną do tej, o której mówił Jezus w odniesieniu do wróbli, oraz radość z życia, ponieważ jesteśmy bezpieczni w Bogu. Doświadczamy wolności dzieci Bożych, które cenią dobra tego świata, ale nie są od nich zależne. To zakorzenienie w Bogu daje nam ojczyznę, utrwala nas i podtrzymuje. Mamy punkt widzenia, z którego obserwujemy życie; potrafimy nabrać dystansu, uśmiechnąć się z ironią nad życiem i nad samym sobą, a przede wszystkim cieszyć się życiem. Radość życia jest pierwotnym dziedzictwem benedyktynów, które należy przenieść w XXI wiek.
Kościół we współczesnym społeczeństwie
Moim zdaniem nasz Kościół musi na nowo dostosować się do współczesnego społeczeństwa. Nie jesteśmy już tym chrześcijańskim Zachodem, jakim byliśmy niegdyś. Wielu odwróciło się od Kościoła, niektórzy są wobec niego agresywnie nastawieni, inni stali się obojętni – Kościół nic dla nich nie znaczy, potrafią wierzyć również bez niego. Wierzący innych religii żyją obok nas, dają o sobie znać i zaznaczają swoją obecność. Sytuacja religijna naszych społeczeństw stała się złożona. Pokojowe współistnienie wymaga dialogu i spotkań na różnych płaszczyznach.
Uważam, że w tym zakresie duchowe centrum benedyktyńskie może wnieść cenny wkład integracyjny. Dom benedyktyński powinien, jak mówi św. Benedykt, być otwarty przede wszystkim dla braci i sióstr w wierze, ale dziś obejmowałby wszystkich poszukujących sensu, wszystkich, którzy pragną duchowego przewodnictwa. Benedykt jest otwarty na wszystkich gości dobrej woli. Ta nieideologiczna otwartość stanowi dla nas wielką szansę. Tutaj ludzie spotykają się bez strachu i uprzedzeń, tutaj doświadczają duchowości, tutaj są prowadzeni ku głębszemu wymiarowi człowieczeństwa. Klasztor może dziś rozwinąć wielką siłę integracyjną i stać się centrum nadziei dla naszego społeczeństwa. Być może my, benedyktyni, wydajemy się w tym względzie nie do końca, ale jednak trochę „odjechani”, jednak uważam, że dzięki temu należymy do awangardy naszego dzisiejszego Kościoła i społeczeństwa.
Reguła św. Benedykta dzisiaj
Reguła św. Benedykta pochodzi z VI wieku i może wydawać się przestarzała. Niektóre jej zewnętrzne formy mogą budzić wątpliwości. Jednak reguła ta umożliwia wspólnotom trwałe życie i gwarantuje żywotność takich klasztorów. Dostosowuje się do wszystkich kultur. Jej zasady stanowią sedno życia chrześcijańskiego, wyzwalającego przesłania Jezusa Chrystusa dla ludzi. Dlatego życie benedyktyńskie w klasztorach na naszych szerokościach geograficznych nieustannie budzi ciekawość dziennikarzy i przyciąga menedżerów na dni spędzane w klasztorze. Młodzież przybywa na wieczorne modlitwy młodzieżowe i doświadcza wspólnoty z mnichami oraz między sobą. To jest trwałe wyzwanie dla naszych klasztorów. Klasztor Admont przyczynia się do tego poprzez swoje nowe centrum duchowe. Składam gratulacje opatowi Bruno i jego współbraciom. Niech Bóg was błogosławi!
Więcej tekstów dotyczących duchowości benedyktyńskiej można znaleźć na stronie Duchowość.