Katecheza papieża Benedykta XVI na temat postaci św. Benedykta z Nursji podczas audiencji generalnej 9 kwietnia 2008 r. na Placu św. Piotra
Tę katechezę poświęconą Benedyktowi z Nursii wygłosił papież Benedykt XVI podczas audiencji generalnej 9 kwietnia 2008 r. Najpierw przedstawił w niej życie i regułę założyciela zachodniego monastycyzmu. Następnie zastanawiał się nad jego znaczeniem dla Europy.
Drodzy bracia i siostry!
Dzisiaj chciałbym mówić o św. Benedykcie, założycielu zachodniego monastycyzmu i patronie mojego pontyfikatu. Zacznę od słów św. Grzegorza Wielkiego, który tak pisze o św. Benedykcie: "Nie tylko liczne cuda tego męża Bożego stały się sławne w świecie, ale także słowo jego nauki jaśniało jasno" (Dial. II, 36). Wielki papież napisał te słowa w roku 592; święty mnich zmarł 50 lat wcześniej i wciąż żył w pamięci ludzi, a przede wszystkim w kwitnącym zakonie, który założył.
Benedykt z Nursii i „Dialogues” Grzegorza Wielkiego
Św. Benedykt z Nursii wywarł swoim życiem i dziełem zasadniczy wpływ na rozwój europejskiej cywilizacji i kultury. Najważniejszym źródłem informacji o jego życiu jest druga księga „Dialogów” św. Grzegorza Wielkiego. Nie jest to biografia w klasycznym tego słowa znaczeniu. Zgodnie z ówczesnymi wyobrażeniami autor chciał na przykładzie konkretnej osoby – właśnie św. Benedykta – wyjaśnić drogę wznoszenia się ku szczytom kontemplacji, którą może zrealizować każdy, kto oddaje się Bogu. W ten sposób przedstawia nam model życia ludzkiego jako wędrówkę ku szczytowi doskonałości.
Św. Grzegorz Wielki opisuje w tej książce „Dialogów” również wiele cudów, których dokonał ten święty, i również w tym przypadku nie chce on po prostu opowiedzieć o czymś niezwykłym, lecz pokazać, jak Bóg interweniuje w konkretnych sytuacjach ludzkiego życia, napominając, pomagając, a także karząc. Chce pokazać, że Bóg nie jest odległą hipotezą umieszczoną u początków świata, lecz że jest obecny w życiu człowieka, każdego człowieka.
Świecąca gwiazda w mrocznych czasach
Tę perspektywę „biografa“ można również wyjaśnić w świetle ogólnego kontekstu jego czasów: W okresie między V a VI wiekiem świat wstrząsnął straszliwy kryzys wartości i instytucji, spowodowany upadkiem Cesarstwa Rzymskiego, najazdami nowych ludów oraz upadkiem obyczajów. Przedstawiając św. Benedykta jako „błyszczącą gwiazdę“, Grzegorz chciał w tej strasznej sytuacji właśnie tutaj, w Rzymie, wskazać drogę wyjścia z „mrocznej nocy historii“ (por. Jan Paweł II, Insegnamenti, II/1, 1979, s. 1158).
Rzeczywiście, dzieło świętego, a w szczególny sposób jego reguła, okazały się nosicielami prawdziwego duchowego zaczynu, który na przestrzeni wieków zmienił oblicze Europy daleko poza granicami jego ojczyzny i epoki, tworząc po upadku jedności politycznej, ustanowionej przez Cesarstwo Rzymskie, nową jedność duchową i kulturową – jedność wiary chrześcijańskiej, którą dzieliły narody tego kontynentu. Właśnie w ten sposób powstała rzeczywistość, którą nazywamy „Europą“.
Młodość w Rzymie i samotność w Subiaco
Narodziny św. Benedykta datuje się na około rok 480. Jak podaje św. Grzegorz, pochodził on „ex provincia Nursiae” – z okolic Nursii. Jego zamożni rodzice wysłali go do Rzymu, aby tam zdobył wykształcenie. On jednak nie pozostał długo w Wiecznym Mieście. Jako całkowicie wiarygodne wyjaśnienie tego faktu Grzegorz wskazuje na to, że młody Benedykt był zniesmaczony niemoralnym stylem życia wielu swoich współstudentów i nie chciał popaść w te same błędy. Pragnął podobać się wyłącznie Bogu: „soli Deo placere desiderans” (II Dial., Prol 1).
W ten sposób Benedykt opuścił Rzym jeszcze przed ukończeniem studiów i wycofał się w odosobnienie w góry na wschód od Rzymu. Po pierwszym pobycie we wsi Effide (dzisiejszym Affile), gdzie przez pewien czas dołączył do „wspólnoty zakonnej“ mnichów, został pustelnikiem w niedalekim Subiaco. Tam przez trzy lata żył w całkowitej samotności w grocie, która od wczesnego średniowiecza stanowi „serce“ klasztoru benedyktynów zwanego „Sacro Speco“.
Okres dojrzewania w Subiaco
Czas spędzony w Subiaco, czas samotności z Bogiem, był dla Benedykta okresem dojrzewania. Tam musiał znosić i pokonywać trzy podstawowe pokusy, przed którymi staje każdy człowiek: pokusę samopotwierdzenia i pragnienia stawiania siebie w centrum uwagi, pokusę zmysłowości oraz wreszcie pokusę gniewu i zemsty. Benedykt był bowiem przekonany, że dopiero po zwycięstwie nad tymi pokusami będzie mógł skierować do innych słowa pomocne w ich potrzebach. Gdy osiągnął spokój duszy, był w stanie całkowicie opanować popędy ego, by w ten sposób stać się rozjemcą dla swojego otoczenia. Dopiero w tym momencie postanowił założyć swoje pierwsze klasztory w dolinie Anio, niedaleko Subiaco.
Z Subiaco do Montecassino
W roku 529 opuścił Subiaco, aby osiedlić się w Montecassino. Niektórzy tłumaczyli tę zmianę jako ucieczkę przed intrygami zazdrosnego miejscowego duchownego. Ta próba wyjaśnienia okazała się jednak mało przekonująca, ponieważ nagła śmierć tego duchownego nie skłoniła Benedykta do powrotu (II Dial. 8). W rzeczywistości decyzja ta narzuciła się mu sama, ponieważ wkroczył on w nowy etap swojego wewnętrznego dojrzewania i doświadczenia monastycznego.
Według Grzegorza Wielkiego wyprawa z odległej doliny Anio w kierunku Monte Cassio – wzgórza, które góruje nad rozległą okoliczną równiną i dzięki temu jest widoczne z daleka – nabiera symbolicznego znaczenia: monastyczne życie w ukryciu ma swoje uzasadnienie, ale klasztor pełni również publiczną rolę w życiu Kościoła i społeczeństwa; musi on nadawać widoczność wierze jako sile życiowej. Kiedy 21 marca 547 roku Benedykt zakończył swoje ziemskie życie, pozostawił po sobie – wraz ze swoją regułą i założoną przez siebie rodziną benedyktyńską – dziedzictwo, które przynosiło owoce w minionych stuleciach i nadal przynosi je dzisiaj.
Modlitwa i reguła św. Benedykta
W całej drugiej księdze „Dialogów” Grzegorz wyjaśnia, jak życie św. Benedykta było zanurzone w atmosferze modlitwy, stanowiącej fundament całej jego egzystencji. Bez modlitwy nie ma doświadczenia Boga. Duchowość Benedykta nie była jednak introspekcją oderwaną od rzeczywistości. W niepokoju i zamęcie swoich czasów żył pod spojrzeniem Boga i właśnie dzięki temu nigdy nie tracił z oczu obowiązków codziennego życia ani człowieka z jego konkretnymi potrzebami. Widząc Boga, rozumiał rzeczywistość człowieka i jego misję.
W swoim regulaminie określa życie monastyczne jako „szkołę służby Pańskiej“ (Prol. 45) i wymaga od swoich mnichów, aby „nic nie miało pierwszeństwa przed kultem Bożym (czyli Officium Divinum [Świętą Służbą] i modlitwą godzinową)“ (43,3). Podkreśla jednak, że modlitwa jest przede wszystkim słuchaniem (Prol. 9–11), które następnie musi przełożyć się na konkretne działanie. „Po tych wszystkich słowach Pan oczekuje, że każdego dnia będziemy odpowiadać na Jego boskie napomnienia naszymi czynami“ – mówi (Prol. 35). W ten sposób życie mnicha staje się owocną symbiozą działania i kontemplacji, „aby we wszystkim był uwielbiony Bóg“ (57,9).
Poszukiwanie Boga, posłuszeństwo i pokora
W przeciwieństwie do często dziś wychwalanego, łatwego i egocentrycznego samorealizacji, pierwszym i nieodzownym obowiązkiem ucznia św. Benedykta jest szczere poszukiwanie Boga (58,7) na drodze wytyczonej przez pokornego i posłusznego Chrystusa (5,13), którego miłości nie wolno przedkładać niczego (4,21; 72,11), i właśnie w ten sposób, służąc innym, staje się człowiekiem służby i pokoju. W praktykowaniu posłuszeństwa, realizowanego dzięki wierze ożywionej miłością (5,2), mnich osiąga pokorę, której Reguła poświęca cały rozdział (7). W ten sposób człowiek staje się coraz bardziej podobny do Chrystusa i osiąga prawdziwą samorealizację jako istota stworzona na obraz i podobieństwo Boga.
Opat jako ojciec i mistrz
Posłuszeństwu ucznia musi odpowiadać mądrość opata, który w klasztorze „zastępuje Chrystusa“ (2,2; 63,13). Jego postać, nakreślona przede wszystkim w drugim rozdziale Reguły jako profil duchowego piękna i wymagającego poświęcenia, można uznać za autoportret Benedykta, ponieważ – jak pisze Grzegorz Wielki – „święty mąż nie mógł nauczać inaczej, niż sam żył“ (Dial. II, 36). Opat musi być jednocześnie kochającym ojcem i surowym mistrzem (2,24), prawdziwym wychowawcą. Nieugięty wobec występków, jest jednak powołany przede wszystkim do naśladowania miłującej dobroci Dobrego Pasterza oraz do „bardziej pomagania niż panowania“ (64,8), „ukazywać wszystko, co dobre i święte, bardziej poprzez swoje życie niż poprzez słowa“ oraz „ilustrować Boże wskazówki swoim przykładem“ (2,12).
Aby móc podejmować odpowiedzialne decyzje, opat musi być człowiekiem, który wsłuchuje się w „radę braci“ (3,2), „ponieważ Pan często objawia młodszemu, co jest lepsze“ (3,3). To postanowienie sprawia, że reguła napisana prawie 15 wieków temu jest zaskakująco nowoczesna! Człowiek pełniący publiczną funkcję, nawet w niewielkim zakresie, musi zawsze być również osobą, która potrafi słuchać i wie, jak wyciągać wnioski z tego, co słyszy.
Benedykt z Nursii jako patron Europy
Benedykt określa tę regułę jako „prostą regułę na początek“ (73,8); w rzeczywistości jednak zawiera ona przydatne wskazówki nie tylko dla mnichów, ale także dla wszystkich tych, którzy szukają przewodnictwa na swojej drodze do Boga. Dzięki swojej równowadze, ludzkości oraz trzeźwemu rozróżnieniu między tym, co istotne, a tym, co drugorzędne w życiu duchowym, reguła ta zachowała swoją oświecającą moc aż do dziś. Ogłaszając 24 października 1964 r. św. Benedykta patronem Europy, Paweł VI zamierzał docenić wspaniałe dzieło, jakie święty ten wykonał poprzez Regułę na rzecz kształtowania cywilizacji i kultury europejskiej.
Europa w poszukiwaniu swojej tożsamości
Dzisiejsza Europa – która właśnie wyszła z wieku głęboko naznaczonego dwiema wojnami światowymi oraz po upadku wielkich ideologii, które okazały się tragicznymi utopiami – poszukuje swojej tożsamości. Aby stworzyć nową i trwałą jedność, z pewnością ważne są instrumenty polityczne, gospodarcze i prawne; konieczne jest jednak zapoczątkowanie odnowy etycznej i duchowej, czerpiącej z chrześcijańskich korzeni kontynentu, w przeciwnym razie nie uda się odbudować Europy.
Bez tego źródła życia człowiek pozostaje narażony na niebezpieczeństwo ulegania starej pokusie, by samemu chcieć się zbawić – co jest utopią, która, jak stwierdził papież Jan Paweł II, na różne sposoby spowodowała w Europie XX wieku „bezprecedensowy regres w udręczonej historii ludzkości“ (Insegnamenti, XIII/1, 1990, s. 58). Poszukując prawdziwego postępu, również my dzisiaj pragniemy wsłuchać się w Regułę św. Benedykta jako światło na naszej drodze. Ten wielki mnich pozostaje prawdziwym mistrzem, w którego szkole możemy nauczyć się sztuki życia w duchu prawdziwego humanizmu.
Więcej informacji na temat tej zasady można znaleźć również na stronie Reguła św. Benedykta. Więcej tekstów dotyczących duchowości benedyktyńskiej można znaleźć również na stronie Duchowość.